Project-X Haren

WAT GEBEURDE ER?

“Zo, eventje op Facebook voor de 21e is gemaakt”, twitt ert Merthe op donderdag 6 september, nadat ze op Facebook haar vrienden heeft uitgenodigd voor haar sweet-sixteen-party. Ze maakt het event bewust “Openbaar” zodat vrienden introducés kunnen uitnodigen en ze het aantal aanmeldingen in de gaten kan houden. Zulke evenementen worden voortdurend geopend, maar nu was het effect bijzonder.

Binnen een dag hebben zich maar liefst 3500 mensen aangemeld en zijn er 16.000 uitgenodigd: “Wordt een gezellig feestje de 21ste, maar 3500 mensen”, twittert Merthe op 7 september nog vrolijk. En de hype gaat razendsnel verder. “WTF. Er zijn nu tshirts te koop met mijn foto erop. Heeft niemand iets beters te doen of zo?”, twittert ze op 8 september.Een sweet-sixteen-party.... een mooi huis in welvarend Haren... een open uitnodiging... de bij jongeren tot de verbeelding sprekende fi lm Project X die op iets vergelijkbaars is gebaseerd en in andere landen al tot allerlei gedoe aanleiding heeft gegeven... de behoeft e aan iets bijzonders... aan opwinding..., het zijn deze aspecten die voor een razendsnelle verspreiding van de uitnodiging van Merthe hebben gezorgd.Facebook diende daarbij, in dit geval, als een handig voertuig. Met een paar klikken kan je al je vrienden uitnodigen om ook te komen. Als tien mensen al hun 300 vrienden uitnodigen, zijn er dus al snel zo’n 3000 uitnodigingen verstuurd. En hoewel het ongewis is hoe deze 3000 mensen op de uitnodiging reageren, gaat er wel een suggestieve werking van uit: het idee dat er mogelijk 3000 mensen naar een doorsnee verjaardagsfeestje komen, prikkelt de fantasie.In de loop van het weekend proberen Merthe en haar vader de geest terug in de fles te krijgen. Merthes uitnodiging wordt ingetrokken en er wordt, ten dele succesvol, contact gezocht met diegenen die op hun beurt een pagina op Facebook hebben aangemaakt waarin opgeroepen wordt om naar Merthes feestje te komen.

Ten dele succesvol, want ergens in de provincie is een evenementpagina aangemaakt, PROJECT X - Haren, die snel de aandacht trekt en niet meer van internet zal verdwijnen. De oorspronkelijke beheerder van dat evenement, die de commissie ook gesproken heeft , vindt die aandacht voor het feestje aan de ene kant mooi, maar wil er aan de andere kant niet de verantwoordelijkheid voor dragen. Hij draagt het beheer over aan Jesse Hobson, een jongen in Nieuw Zeeland - ver weg van de Nederlandse autoriteiten - en aan iemand die onder de schuilnaam Ibe derFührer opereert. Zo wordt het feest gekaapt. Want het zou toch jammer zijn om deze kans op iets geweldigs, op een enorm feest met allemaal jongeren, zomaar voorbij te laten gaan? Het past in de feestcultuur die zich de afgelopen jaren Nederland heeft ontwikkeld. En dit is wel een heel bijzonder feest.Zo zwelt de aandacht aan, het aantal uitnodigingen blijft groeien en daarmee ook het aantal aanmeldingen. Merthes vader zoekt nog in het weekend contact met de buurtagent - die ook niet goed weet wat hij hiermee aan moet, en steun zoekt binnen het korps. Het duurt even voordat daar weer reactie op komt. Het is duidelijk: er is sprake van twee werelden. Een jongerenwereld waarin sociale media een wezenlijke rol spelen, en een wereld van ouderen, die geen idee hebben wat zich daar afspeelt, laat staan dat ze weten hoe daarop te reageren. Ja, de term ‘sociale media’ is bij hen natuurlijk bekend, ook door de rol van de sociale media in de Arabische lente, maar wat het precies betekent, en wat zich daar afspeelt... een blinde vlek. Zo hoort ook de burgemeester van Haren, in een redelijk vroeg stadium, voor het eerst over Project X-Haren van zijn zoon.1. Wat er gebeurdeCoMMISSIE ‘PROJECT X’ HAREN | 9 J-16971 Hoofdrapport-CH-19febr.indd 928-02-13 15:40De fascinatie voor het virtuele gebeuren leeft; al op 8 en 10 september maakt Haren de Krant melding van de hausse aan aanmeldingen voor het feest. Een hausse die doorgaat zonder dat Merthe of haar ouders daar verder nog maar enige invloed op kunnen uitoefenen. Zij houden contact met de burgemeester, schrijven een brief aan hun buurtgenoten, die een paar dagen later op Joop.nl verschijnt, maar hun rol is uitgespeeld. Natuurlijk blijven de media de familie zoeken, soms op onaanvaardbare wijze - Radio 3 belt Merthe op zonder haar te vertellen dat ze rechtstreeks in de uitzending zit-, maar zij zijn niet langer onderwerp van actie, maar lijdend voorwerp.De hausse zwelt verder aan; velen spannen zich op allerlei creatieve manieren in om een schitterend feest in het vooruitzicht te stellen. Het deelrapport De weg naar Haren gaat daar uitgebreid op in. Uit dit onderzoek blijkt dat de jongeren zich grotendeels zelfstandig organiseerden, wat tot uiting kwam in flyers die werden verspreid, filmpjes die werden gedeeld via YouTube, veel activiteit op sociale media en natuurlijk gesprekken in de klas, op sportverenigingen en via persoonlijke communicatie-middelen zoals de telefoon en chatservices zoals WhatsApp. Al voordat de traditionele landelijke media op 18 september aandacht aan Haren gingen besteden, liep het aantal aanmeldingen voor het feestje in Haren fors op.

Het technisch ontwerp van Facebook en andere sociale netwerksites speelt hierin een rol: ze zijn zo ingericht dat uitnodigingen zich gewild en ongewild snel kunnen vermenigvuldigen, als de aantrekkingskracht maar groot genoeg is - voor de meeste evenementen geldt dat overigens niet. Een week voor de 21e september begonnen de aanmeldingen van het Project X feest te lopen. Op maandagavond 17 en dinsdagochtend 18 september was al een massa bereikt van 6000 mensen die aangaven naar het feest te willen komen. Er vindt een versnelling in de mobilisatie plaats en het gaat ‘vanzelf’ lopen doordat steeds meer mensen meedoen en elkaar aansteken. Vanaf 18 september gaan de massamedia (Trouw en NOS op 3) er aandacht aan besteden en loopt het aantal aanmeldingen snel op. Een paar jonge(!) stagiaires bij Trouw bellen met de gemeente Haren en vragen om een reactie. Een woordvoerder van de gemeente reageert daarop door onder meer te zeggen dat bij die voorbereiding misschien wel een noodverordening past. Noodverordening! Dat brengt de hele nationale pers in beweging, waarbij razendsnel het woordje ‘misschien’ verdwijnt: Haren maakt zich zorgen, dat is duidelijk. En dus alle reden voor de media om de zaak goed in de gaten te houden. In de sociale media wordt gejuicht: kijk eens, wij worden serieus genomen, alle massamedia praten over ons, geweldig, om niet te zeggen: EPIC!Vanaf dat moment wordt de belangstelling van de traditionele media alleen maar groter. Sommige duiken er werkelijk helemaal in (Radio Noord, Simone FM, SLAM/FM, Radio 538, RTV Noord, Dagblad van het Noorden), andere volgen het met toenemende belangstelling en dito impact (3FM, Hart van Nederland, DWDD, NOS-journaal, PowNews, RTL-Nieuws). De aandacht van de massamedia is de definitieve bevestiging van de status van het evenement.

Het aantal aanmeldingen neemt uiteindelijk toe tot 34.000. Het deelrapport De weg naar Haren laat zien dat jongeren zich via een breed palet aan communicatiemiddelen organiseerden, met Facebook als centraal platform, en dat het feest door massamedia landelijk op de agenda werd gezet. De aandacht in de massamedia leidt tot acties bij gemeente en politie. Het is daarbij goed ons te realiseren dat Haren een kleine gemeente is, met nog geen 19.000 inwoners. Een welvarende en rustige gemeente, maar wel met een geschiedenis van bestuurlijke en politieke onrust. De langstzittende wethouder zit nog geen drie jaar, de burgemeester is pas in mei aangetreden, en ook de directeur/gemeentesecretaris werkt er nog niet zo lang. In de week waarin Project X Haren speelde, was er opnieuw sprake van een bestuurscrisis; een van de wethouders trad af, een andere aan. De aandacht van de burgemeester, voorzitter van het College van B&W en tevens verantwoordelijk voor de openbare orde, was in eerste instantie vooral hierop gericht.

Op dinsdag 18 september was er ‘s avonds een raadsdebat waarin een wethouder aftrad en op woensdag 19 en donderdag 20 september vergaderde het College van B&W “op de hei” in Veenhuizen, waar de burgemeester uiteindelijk slechts een deel van bijwoonde vanwege de ingelaste driehoeksvergaderingen.Het is duidelijk dat de bestuurlijke ondersteuning in een gemeente als Haren relatief beperkt is. Voor de openbare orde is er één medewerker, voor communicatie een halve. Dat zal de gemeente nog opbreken, zeker nu opgetreden moet worden met een in Haren totaal onbekend fenomeen. Want hoe te handelen bij een feestje dat er niet is? Komen daar mensen op af? Ook de mensen die zeggen dat ze komen? En hoeveel dan? Zo komt de driehoek, bestaande uit de burgemeester, de Officier van Justitie en de districtschef van politie, op woensdagmiddag 18 september voor het eerst bijeen. Er wordt gesproken over twee mogelijke scenario’s: een realistisch scenario en een worst case-scenario. Mogelijke maatregelen worden doorgenomen, met als uitgangspunt een low profile aanpak, en de uitstraling ‘er gebeurt hier niets’. De politie zal het publiek wegsturen bij de woning, de weg zal worden afgezet, en zelfs kan de hele wijk worden afgesloten; bij een eventueel omslagpunt zal de hulp van de ME worden ingeroepen. Een noodbevel zal worden voorbereid.En zo verschijnt de burgemeester in de media met zijn boodschap: “Hier is geen feestje!” Dat heeft, zacht gezegd, niet onmiddellijk het beoogde effect. Op internet is de stemming er eerder een van: “O nee? dat maken wij wel uit! Waar is dat feestje? hier is dat feestje!”

Op basis van deze uitgangspunten wordt er gewerkt aan de interne organisatie. Het evenementen-bureau van de politie wordt erbij gehaald, evenals de spoorwegpolitie, en er wordt gewerkt aan draaiboeken. Aan de driehoek, die donderdagmiddag opnieuw bijeenkomt, wordt voorgesteld om een volledige Staf Grootschalig en Bijzonder politie Optreden (SGBO) samen te stellen. Dat is een geëigende manier om grootschalige evenementen voor te bereiden. De driehoek stemt daarmee in, en buigt zich vervolgens over de vraag of er al dan niet een alternatief feest moet worden georganiseerd. Want vanuit de Harense gemeenschap is die vraag indringend aan de burgemeester voorgelegd, zoals bezorgde burgers meer vragen gesteld en voorstellen gedaan hebben aan het gemeente-bestuur. Men vreest voor een ongeorganiseerde bende en de gedachte is dat je dan maar beter zelf een feest kan organiseren. Sterker, er komt een voorstel van de nachtburgemeester van Groningen die dat graag op zich wil nemen. Journalisten stellen vervolgens de vraag of dat overwogen wordt. De voorlichter van de gemeente antwoordt dat de gemeente zich over die vraag buigt. Opnieuw gejuich onder de feestgezinde jongeren in de sociale media: groot nieuws, er komt echt een feest! Maar de driehoek besluit, op basis van een ambtelijk voorbereid advies, negatief. Er wordt geen vergunning gegeven. Daar zijn allerlei redenen voor. Precedentwerking (zo kan je voortaan altijd wel een feest afdwingen), het terrein is ongeschikt -kletsnat, onverlicht met maar één toegangs-weggetje-, de veiligheid kan niet gegarandeerd worden, er was geen zicht op programmering, kortom, vrijwel alle seinen die bij een dergelijke vergunning-verlening aan de orde komen, stonden op rood. En datzelfde gold voor een feest op de voormalige voetbalvelden van VV Gorecht. Maar de discussie die daarover naar buiten komt, breekt op: heeft de gemeente nu wel of niet een duidelijke koers?

De driehoek zet in diezelfde vergadering de lijnen verder uit. Haren zal niet worden afgesloten, de Stationsweg - waar de familie van Merthe woont - wel. Deze keuze wordt gemaakt omdat bij vergelijkbare internationale project X-feestjes, het huis waar het feestje plaatsvond doelwit was van grootschalige vernielingen. Bezoekers zullen ‘herleid’ worden naar de voormalige Gorecht-voetbalvelden, waar de gemeente uitsluitend voor verlichting zal zorgen. Er wordt een nood-verordening opgesteld voor de Stationsweg met betrekking tot het gebruik van alcohol. Uitgangspunt is dat er geen alcohol mag worden gedronken in de openbare ruimte, maar mensen mogen wel alcohol bij zich hebben.‘s Middags gaat het SGBO aan het werk, waarbij alle deelnemers van de Algemeen Commandant de opdracht krijgen de scenario’s uit te werken in draaiboeken op basis van de besluiten van de driehoek. Dat betekent deeldraaiboeken op het gebied van informatie, communicatie, opsporing, mobiliteit, ordehandhaving en bewaking & beveiliging. De deeldraaiboeken moeten de volgende ochtend om 8 uur klaar zijn.‘s Avonds worden de bewoners van de Stationsweg door burgemeester en politie geïnformeerd op een bewonersbijeenkomst; een wethouder bezoekt, op nadrukkelijk verzoek van leden van de gemeenteraad, een bijeenkomst met ondernemers, de burgemeester informeert de gemeenteraad. Die bijeenkomsten zijn er niet vanzelf gekomen. Er zijn in de dagen ervoor allerlei vragen vanuit de bevolking aan het gemeentebestuur voorgelegd (weten ondernemers waar ze aan toe zijn? blijven de supermarkten open? verkopen die drank?). Daarop is maar in beperkte mate gereageerd; een van de redenen daarvoor was de beperkte capaciteit van het gemeentelijke apparaat. Het heeft er toe geleid dat expertise vanuit de bevolking niet of nauwelijks gebruikt is bij de voorbereiding. En het heeft ook tot onvrede geleid, waar de georganiseerde bijeenkomsten een antwoord op moesten geven.

De volgende ochtend, D-day dus, komen de SGBO-leden om acht uur met hun werk bij elkaar, ter voorbereiding van de driehoek, die om negen uur zal beginnen. Daar worden de uitgangspunten en beleidskaders goedgekeurd zonder dat een compleet uitgewerkt draaiboek met uitgewerkte scenario’s gereed is. Dat zal er ook niet meer komen en er worden dus ook geen complete draaiboeken aan de driehoek voorgelegd. Maar er gebeurt meer. Op voorstel van de burgemeester wordt de organisatie veranderd: er wordt opgeschaald naar wat in het jargon heet: GRIP 3.

GRIP staat voor Gecoördineerde Regionale Incidentbestrijdings Procedure. Dat betekent een heel andere organisatie, waarbij het zwaartepunt niet meer bij de openbare orde en de politie ligt, maar bij ramp- en incidentbestrijding, waarbij ook de brandweer en de andere hulpdiensten worden ingeschakeld en waarbij de burgemeester opperbevelhebber is. De burgemeester, gesteund door de Officier van Justitie, wil graag dit relatief hoge niveau van GRIP, omdat de gemeente naar zijn oordeel zo meer mogelijkheden krijgt om de zaak grootschaliger aan te pakken. Voor hem speelt ook mee dat de driehoek nog maar weinig tijd heeft en dat niet helder is wat er gaat gebeuren. De organisatie wordt hierdoor echter ook een stuk ingewikkelder en vraagt veel extra inzet van medewerkers in formele, verplichte structuren. Het komt de hele operatie niet ten goede, in tegendeel. In het deelrapport Er is geen feest gaan wij uitvoerig op deze beslissing in. Het draagt ook niet bij aan een goede voorbereiding van de politie, die, zoals wij nog zullen zien, toch al te wensen overlaat.

GRIP 3 word ingesteld, wanneer er sprake is van een bedreiging van het welzijn van (grote groepen van) de bevolking, er meerdere disciplines zoals politie, brandweer en ambulancediensten betrokken zijn en bestuurlijke coördinatie of besluitvorming noodzakelijk is, wordt opgeschaald naar GRIP 3. Naast een Commando Plaats Incident (COPI) en een regionaal operationeel team (ROT) wordt een gemeentelijk beleidsteam (GBT) gevormd, onder voorzitterschap van de betrokken burgemeester.

Vanaf 13 uur vinden er briefings van politiemedewerkers plaats, en in de loop van de middag worden de verschillende onderdelen van de formele crisis-organisatie actief. In het deelrapport Er is geen feest, wordt uitvoerig, en vanuit het perspectief van al die verschillende deelnemers, geschetst hoe dat alles in zijn werk is gegaan en welke problemen zich daarbij hebben voorgedaan.Dan komen, in de loop van de middag, de eerste bezoekers naar Haren. Allemaal in opperbeste stemming, met cadeautjes voor Merthe, met vlaggetjes, hoedjes en wat niet al. Onze analyses laten zien dat verreweg de meeste, veelal jonge, bezoekers met positieve gevoelens naar Haren gekomen zijn, later op de dag wel met grote hoeveelheden alcohol, maar verder vol verwachting van een spetterend feest. Veel van die verwachtingen zijn als gezegd gewekt door het verkeer op de sociale media zelf; de aanwezigheid van grote groepen deelnemers in Haren is voor een belangrijk deel te danken aan het verkeer op Facebook en Twitter. Artiesten als Kraantje Pappie en Yellow Claw hebben aangekondigd dat ze die avond zullen optreden, als er maar genoeg bezoekers komen. Er is een livestream georganiseerd die de hele middag actief is en waarnaar in het land op het hoogtepunt zeker 50.000 mensen kijken. Veel van de bezoekers kwamen uit de noordelijke provincies. Wie denkt dat hier sprake was van een landelijk feest, heeft het mis.De massamedia speelden in de mobilisatie in de aanloop naar de 21ste ten opzichte van de sociale media een meer beperkte rol. Maar die rol groeit op de middag en avond van de 21e, nadat zij zich in groten getale hebben verzameld aan de Jachtlaan, op de kop van de Stationsweg die rond 14 uur was afgesloten. De meeste massamedia zijn naar Haren getrokken met een reporter en een cameraman of -vrouw, een fotograaf en voor de TV een straalwagen. Veel massaler aanwezig waren RTV Noord met een ploeg van ongeveer tien mensen met twee busjes voor radio en TV, drie camera’s en een straalwagen, en het Dagblad van het Noorden met vijf verslaggevers die zich mengden in de menigte. DWDD stuurde reporter Jakhals Jelte met cameraman. Ook de lokale radiozender SimoneFM, populair bij jongeren, pakte uit; zij kwamen met een heel busje vol om uit te zenden alsof ze op een festivalterrein stonden. Het laat zich raden dat deze massale aanwezigheid van de media, veelal op dezelfde plaats gestationeerd, als een magneet op de daar aanwezige bezoekers heeft gewerkt. Over dit effect is later onder journalisten discussie geweest. Wij komen daarop terug.

Vanaf 19.30 uur wordt het langzamerhand donker. Tot die tijd overheerst gezelligheid; de -beperkt- aanwezige politie kan rustig tussen de bezoekers rondlopen, er wordt gezongen, de bezoekers op de kruising Stationsweg/Jachtlaan houden zich meer bezig met de media dan met de politie, kortom, het is een gezellige boel. Maar het wordt steeds drukker; de politie slaagt er niet meer in de aanwezigen van de kruising af te houden, of de noodverordening te handhaven. Er knalt vuurwerk, er worden voorwerpen gegooid, eerst ongericht, daarna in de richting van de politie, en er klinken spreekkoren die de politie op de korrel nemen. De politie trekt dan samen en vormt een haag aan het afgesloten deel van de Stationsweg. Langzaam maar zeker loopt de temperatuur op; de invloed van alcohol doet zich meer en meer gelden. Om kwart voor acht meldt de locatiecommandant dat de stemming joliger en rumoeriger wordt, maar dat de collega’s nog geen druk ervaren. Het SGBO is op dat moment van mening dat hoewel de sfeer verandert, het nog steeds past bij het realistische scenario. Dan neemt de rumoerigheid verder toe en wordt de politie steeds meer doelwit. Politiemedewerkers ter plaatse vragen om inzet van de ME. Het SGBO trekt daaruit even voor acht uur de conclusie dat het meer en meer in de richting van het worst case-scenario gaat en roept ME op: twee groepen die op piket staan worden van huis opgeroepen, twee groepen die al in Haren zijn en daar andere werkzaamheden verrichten, wordt gevraagd zich om te kleden, drie groepen die dienst doen bij voetbalwedstrijden in Emmen en Leeuwarden wordt naar Haren gesommeerd. In totaal wordt zo een peloton gemobiliseerd. Ook wordt een groep AE (Aanhoudings Eenheid) opgeroepen.

Kwart voor negen, om precies te zijn om 20.49 uur, komt de eerste ME-groep (8 man, inclusief groepscommandant en chauffeur) aan op de kruising Stationsweg/Jachtlaan. De hekken worden opzij gezet, zes ME-ers nemen positie in - en worden onmiddellijk massaal bekogeld. De escalatie is een feit en de zes ME-ers hebben de grootste moeite zich staande te houden. In de twintig minuten die volgen wordt de ME-groep aangevuld met nog eens drie andere van de gealarmeerde ME-groepen van ieder weer 8 man. Om tien over negen vegen de vier ME-groepen de kruising schoon, waarbij een deel linksaf slaat in zuidelijke richting, en een deel rechtsaf in noordelijke. Maar de omvang van de aanwezige ME is niet toereikend om greep te krijgen op de situatie.Dat alles is voor het SGBO aanleiding om een tweede peloton en meer AE te alarmeren. Deze zijn rond half elf actief. Bovendien worden ook pelotons uit andere regio’s gealarmeerd. Die arriveren na twaalven. Vanaf half negen zijn daarnaast 36 politiemensen uit Groningen, 13 uit Drenthe, 47 uit Friesland en 9 van de KLPD binnengedruppeld op het bureau in Haren, in totaal 104 man. Maar de coördinerende Chef van Dienst heeft geen beeld van de situatie op straat, en heeft geen contact met de leidinggevenden op straat. Bovendien lukt het hem maar sporadisch om in contact te komen met het SGBO. Hem rest niets anders dan de platte petten met gele hesjes aan in viertallen in de richting van het centrum te sturen om te kijken waar ze kunnen helpen. Vanaf het moment van geweldsescalatie en het optreden van de ME hebben deze platte petten maar beperkte mogelijkheden om op te treden. Van alle aanwezige bezoekers is slechts een beperkt deel actief bij het geweld tegen de politie. Een flink aantal bezoekers houdt het bij het begin van het geweld voor gezien en gaat, vaak per trein, terug. Anderen blijven wel, maar houden zich verre van het geweld. Vrijwel niemand van degenen die wij gesproken hebben, zegt de indruk te hebben dat het om een vooropgezette actie gaat. Dit wordt ook ondersteund door onze analyse van de videobeelden en door de uitkomsten van het vanwege de Commissie uitgevoerde onderzoek naar de aangehouden jongeren; hooligans, voor zover aanwezig, spelen geen rol. Drank, misschien ook drugs, wel, de spur of the moment ook. Dat past bij het profiel van de grote groep gearresteerden; er zijn er maar een paar met een strafblad, wel heeft ongeveer de helft van de groep op verschillende gebieden problemen, zoals problematisch gedrag op school, onhandelbaar gedrag thuis e.d. Uit deze analyse blijkt verder dat er onder de aangehouden jongeren geen grote groepen of grote subgroepen waren die elkaar kenden. Eerder was sprake van kleine subgroepjes die, voor zover bekend, uit maximaal vier personen bestonden.

Een verband tussen diegenen die zich op Facebook agressief, mobiliserend of met gezagsondermijdende taal uitlieten en degenen die zijn aangehouden, hebben wij niet gevonden. Het groepsproces waarin geweld ontstaat in een feestende menigte staat beschreven in het deelrapport Er is geen feest; wat de geweldplegers bewogen heeft, waarom zij iets gedaan hebben wat zij normaal niet doen, komt uitvoerig aan de orde in het deelrapport Hoe Dionysos in Haren verscheen.Het geweld op straat duurt intussen voort en verplaatst zich. De relatieve heftigheid ervan in combinatie met de infrastructuur van Haren - brede straten, grote tuinen, zijstraten – en het feit dat er in eerste instantie te weinig ME-ers zijn, maakt het de ME niet mogelijk om door te pakken. Een aantal keren wordt gevraagd om inzet van traangas. De burgemeester verleent toestemming, maar zo ver komt het niet. De pelotonscommandant die het uiteindelijke besluit moet nemen, wil er niet aan. Zijn - overtuigende - argumenten vindt de lezer in het deelrapport Er is geen feest. De platte petten verzamelen zich achter de ME-linies en houden zich bezig met het wegleiden van bezoekers die niets van de rellen moeten hebben. Ze verzorgen de eerste opvang van arrestanten en ondersteunen de ME door mensen uit tuinen te halen na een charge. Het politieoptreden wordt bemoeilijkt doordat verschillende eenheden geen contact met elkaar of het SGBO kunnen krijgen via hun verbindingsmiddelen. Dat leidt ertoe dat de meldkamer in Drachten wordt overspoeld met berichten en verzoeken. Omdat het C2000-netwerk overbelast dreigt te raken door het grote aantal eenheden in Haren, besluit de netwerkbeheerder rond tien uur dat gewisseld moet worden van kanaal. Op zichzelf begrijpelijk, maar het vergroot de verwarring.

Twee keer wordt een auto in brand gestoken, om tien uur gaat de ruit bij Albert Heijn in de Kerkstraat aan diggelen, mensen gaan naar binnen en nemen pakjes sigaretten weg. De beelden daarvan - die vaak herhaald zijn- staan velen nog helder op het netvlies. Later verplaatst het geweld zich naar de Rijksstraatweg en het Raadhuisplein. Ook daar worden winkelruiten ingeslagen en wordt brand gesticht.Terwijl de gewelddadigheden voortduren, blijven bezoekers gedurende de hele avond naar Haren toekomen, met de auto, met de trein, fietsend en lopend. In hoeverre dat mede een gevolg is geweest van de massamedia die gedurende de dag mobiliserende oproepen hebben gedaan om naar Haren te komen, hebben wij niet kunnen vaststellen. Vast staat wel dat op de avond zelf de programmering van SlamFM en Simone FM voor een groot deel in het teken van Haren staat. RTV Noord zendt, in afwijking van de normale programmering, langdurig rechtstreeks vanaf locatie uit. Wanneer zij geen beeld hebben, herhalen zij de geweldplegingen, met af en toe een reporter die live commentaar geeft. En DWDD besteedt een groot deel van de uitzending aan Haren (dus tussen half acht en half negen). Lucky TV was in dit opzicht inspirerend, evenals de uitspraak en bijbehorende gelaatsuitdrukking van Matthijs van Nieuwkerk: “Als je dit ziet, is het jammer dat we hier zitten, toch?” Maar, als gezegd, over de vraag of dit heeft bijgedragen aan de opkomst, is niets met zekerheid te zeggen. Het enige dat wij kunnen constateren is dat rond elf uur nog grote groepen jongeren in Haren arriveren.Bij het station Haren staan die avond drie agenten van de spoorwegpolitie, samen met medewerkers van de NS en ProRail. De spoorwegpolitie heeft daar geen handhavende taak, mensen wordt ook niet aangeraden naar huis te gaan, de politie is er uitsluitend om toezicht te houden en informatie door te geven over aantallen bezoekers. Gedurende de avond is er in het SGBO en de andere staven gedelibereerd over de vraag of treinen niet meer in Haren zouden moeten stoppen. Daar is uiteindelijk niet voor gekozen, omdat dit het probleem zou verplaatsen naar andere gemeenten waar geen politie aanwezig is omdat inmiddels alle politie uit de regio opgeroepen is om naar Haren te komen. Dat de treinen bleven rijden kwam van pas toen grote groepen, die niets met de rellen hadden, weer vertrokken. Ook het busvervoer naar Haren is de hele avond doorgegaan. Vanaf kwart over negen zijn daarentegen wel enkele afritten van de A28 afgesloten.De overlooplocatie van de voormalige voetbalvelden van VV Gorecht is uiteindelijk maar door enkele honderden mensen bezocht. De meeste bezoekers maakten rechtsomkeert zodra ze zagen dat daar niets te beleven viel. Na de escalatie is nog geprobeerd van de voetbalvelden een alternatieve feestlocatie te maken. Een last minute aanbod van een particulier om muziek te maken werd aangenomen; de politie leverde een stroomaggregaat, dat uiteindelijk na tien uur geplaatst werd. De ME-commandanten die het eerst gealarmeerd waren, kregen de opdracht de menigte naar de voetbalvelden te drijven, maar dat bleek niet uitvoerbaar.

Van te voren was via de gemeente Groningen en de politie geregeld dat er bussen zouden klaar staan om bezoekers van Haren naar Groningen te vervoeren, omdat het Groningse uitgaanscentrum geen probleem zou hebben extra bezoekers te absorberen. Maar na de escalatie stond de burgemeester van Groningen, die zich rond negen uur bij de driehoek had gevoegd, erop dat alleen goedwillende bezoekers naar Groningen vervoerd zouden worden. Dat was in het licht van de omstandigheden ongelukkig en niet behulpzaam. Enkele honderden bezoekers hebben er, na geharrewar over politiebegeleiding, uiteindelijk gebruik van gemaakt. Later op de avond werd om meer bussen gevraagd. Toen de ongeregeldheden zich verplaatsten naar de locatie waar deze bussen inmiddels klaar stonden, moesten de ruiten van de bussen het ontgelden.De gewelddadigheden duren tot na half één ‘s nachts.

Dan begint het te regenen (agent Pluvius behoort tot de allerbeste dienders); na een aantal charges van ME-beredenen van KLPD en politie Groningen verdwijnen de laatste relschoppers.Langzaam keert de rust weer, maar het is volstrekt duidelijk: Haren is tot in zijn vezels geschokt. Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Waar kwam dat geweld vandaan? Bij een aantal Harenaren is ieder gevoel van veiligheid verdwenen, zij voelen zich in de steek gelaten door de autoriteiten. Datzelfde gevoel bestaat ook bij een groot aantal politiemensen, die op straat met hun poten in de modder stonden. Gaat het inderdaad om hooligans, zoals de ochtend erna in een inderhaast georganiseerde persconferentie door de burgemeester wordt verklaard? Waren de autoriteiten goed voorbereid, zoals zij onmiddellijk na afloop zeiden? Waren zij voorbereid op dit aantal bezoekers, zo tussen de drie- en vijfduizend? Waarom komen zoveel bezoekers af op een feestje dat er niet is? Wat is de rol van de sociale media, in combinatie met de massamedia?Daags na het gebeurde komt het gemeentebestuur in actie om met de bewoners de schade op te nemen. In bewonersbrieven en bewonersbijeenkomsten wordt gepoogd om de geschokte band tussen bestuur en burgers enigszins te herstellen. De Hoofdofficier van Justitie zet zich in om in nauwe samenwerking met de politie tot een snelle vervolging van een groot aantal relschoppers te komen. De geschokte rechtsorde vraagt niet alleen om snelle berechting, maar ook om een relatief groot aantal voorgeleidingen. Die komen er ook. In totaal worden 108 verdachten voorgeleid. Gemiddeld zijn ze jong, nog geen twintig jaar, overwegend afkomstig uit het noorden van het land, terwijl ruim driekwart nooit eerder met de politie in aanraking is geweest. Een klein deel heeft frequent contact met de politie, meestal als gevolg van overlast, onder andere in problematische jeugdgroepen, en op grond van andere lichte feiten. Hooligans waren, zo blijkt ook uit deze gegevens, niet of nauwelijks betrokken.

De driehoek besluit op 24 september een onafhankelijke onderzoekscommissie in te stellen die moet nagaan wat er mis is gegaan en welke lessen uit de gebeurtenissen getrokken kunnen worden. Op 1 oktober stemt de gemeenteraad van Haren hiermee in. Tenslotte vermelden wij hier dat het Dagblad van het Noorden op 3 november een uitstekende reconstructie van de gebeurtenissen publiceerde; slechts op enkele punten wijkt onze reconstructie, die op meer bronnen gebaseerd is, hiervan af. De belangrijkste is dat hooligans geen rol van betekenis hebben gespeeld. Uiteraard bevatten de deelrapporten van de commissie analyses en bevindingen die het Dagblad niet gemaakt heeft.Hoofdstuk II behandelt onze belangrijkste conclusies, hoofdstuk III onze overkoepelende aanbevelingen. Het spreekt vanzelf dat de meer gedetailleerde conclusies en aanbevelingen in de deelrapporten ook conclusies en aanbevelingen zijn van de commissie als geheel.

CONCLUSIES

AANBEVELINGEN

Twee werelden: speelruimte en veiligheid

Haren liet twee tegenstrijdige werelden zien: de wereld van speelruimte, ruimte om je gang te gaan, met daartegenover een wereld waarin veiligheid geëist wordt. Geen van beide werelden zijn absoluut, het gaat erom telkens weer een balans tussen beide te vinden, een balans waarin beide werelden tot hun recht komen. Niet alleen de wereld van de veiligheid, maar ook de wereld waarin mensen, met name jongeren, ruimte hebben om iets bijzonders mee te maken. Eenvoudig is het niet om die balans telkens weer te vinden, met aan de ene kant assertieve mensen die zich maar moeilijk de wet laten voorschrijven, en aan de andere kant amper maatschappelijke acceptatie als er iets mis gaat. Overigens, in Haren ging het nodige mis.Een belangrijke vuistregel is: schep heldere kaders voor de veiligheid, communiceer die duidelijk, houd je daaraan, en geef binnen die kaders ruimte.

Twee werelden: jong en oud

Haren laat zien hoe jong en oud ook werkelijk twee werelden waren. Jongeren voor wie sociale media een normaal onderdeel van het leven zijn, ouderen die vaak geen idee hebben wat zich daar afspeelt. Jongeren die grenzen opzoeken, bereid zijn risico’s te nemen die ze vaak onvoldoende scherp zien, ouderen die die risico’s wel zien en daar paal en perk aan willen stellen.De mobilisatiekracht en het tempo van sociale media maakt het des te noodzakelijker om die werelden bij elkaar te brengen. Het enkele feit van de gebeurtenissen in Haren draagt daar overigens al toe bij; het is voor velen een wake-up-call geweest. Voor autoriteiten die na en door Haren zich beter realiseren wat de impact van sociale media is en beter weten hoe op te treden, voor de media die zich door Haren beter realiseren wat de impact van hun rol kan zijn, voor ouders die zich des te meer zullen verdiepen in de vraag wat hun kinderen op de sociale media meemaken.

Ervaring

Haren is een kleine gemeente met beperkte capaciteit, waarbij de naast-betrokkenen over weinig ervaring in die gemeente beschikten. Ook de politie beschikte niet over veel ervaring op het gebied van een grootschalige openbare orde-operatie waarbij onduidelijk is wat men kan verwachten. En als iets in dergelijke omstandigheden van belang is, dan is het wel: ervaring. In de grote steden in het westen van het land is die ervaring opgebouwd doordat veel vaker evenementen en incidenten van deze aard en omvang voorkomen. De (Nationale) politie moet daarom nadenken over de vraag hoe deze ervaring kan worden opgebouwd, ook in gebieden waarin dergelijke evenementen niet vaak voorkomen. Zo kan gedacht worden aan het uitwisselen van personeel, aan het laten meelopen van personeel elders bij grootschalige evenementen (demonstraties in Den Haag, Koninginnedag in een van de grote steden, inhuldiging op 30 april a.s.) of andere vormen van roulatie. Daarnaast zal bezien moeten worden hoe kleinere gemeenten, met een beperkte ambtenaren-capaciteit, beter toegerust kunnen worden voor grote incidenten. De inzet van ondersteuning vanuit de veiligheidsregio of vanuit de dichtstbijzijnde centrumgemeente moet ook geborgd zijn als er geen sprake is van een daadwerkelijke GRIP 3 of 4 situatie. Wanneer er incidenten zijn, of het nu op het gebied van openbare orde handhaving is of op het gebied van fysieke veiligheid, moet een kleine gemeente personele bijstand kunnen krijgen. Op regionaal niveau moeten daar concrete afspraken over gemaakt worden. Daarnaast is ons opgevallen dat expertise op het gebied van de openbare orde ter ondersteuning van gemeenten en burgemeesters nu landelijk georganiseerd is bij allerlei verschillende organisaties, zoals de VNG, het Genootschap van burgemeesters, het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid. Dat moet minder versnipperd kunnen, met verhoging van de kwaliteit.

Passende organisatievormen

Organisatievormen als SGBO en GRIP zijn er in de eerste plaats om samenwerking tussen verschillende (onderdelen van) disciplines te structureren en van routines te voorzien. Zijn het ook werkelijk routines die in de hearts and minds van de betrokkenen zitten, dan bieden ze een uitstekend kader voor professioneel handelen. Maar lang niet altijd is dat het geval; Haren is daarvan een voorbeeld. Zo leidde de gekozen structuur eerder af van het eigenlijke werk dan dat het er aan bijdroeg. Soms zijn die organisatievormen rigide, waardoor ze voor de gelegenheid in kwestie meer een keurslijf zijn dan een baken. Nog afgezien van het feit dat in Haren niet voor de GRIP-structuur gekozen had moeten worden, laat het gebruik aldaar ervan dat keurslijfkarakter zien. Wanneer partijen in hun draaiboeken moeten opzoeken hoe het precies staat voorgeschreven, dan leidt dat eerder tot bestuurlijke kramp dan tot zelfstandig professioneel handelen binnen vastgestelde kaders.Gaat het, zoals in Haren, om onbekende fenomenen of problemen met veel onzekerheden waarvoor standaardoplossingen niet toereikend of irrelevant lijken, dan kan gedacht worden aan snelle kennismobilisatie, waarmee de afgelopen jaren ervaring is opgedaan. De kern daarvan is om op een netwerkachtige manier flexibel en snel (als het moet binnen een dag) gericht specifieke expertise bij elkaar te brengen, ervaringen uit te wisselen, reflectie op gang te brengen, de goede vragen te stellen, valkuilen te signaleren en onconventionele oplossingen voor te stellen.

Politieoptreden

De politieorganisatie heeft zelf een niet mis te verstane evaluatie gemaakt van zijn optreden, en verdient daarvoor waardering. Die evaluatie gaat gepaard met een groot aantal aanbevelingen en acties. Wij onderschrijven die en voegen daaraan toe dat het er wel op aankomt om die aanbeve-lingen in daden om te zetten. De politie is – naar ons is bericht - daarmee aan het werk. Ook in eerdere onderzoeken, zoals die naar de rellen in Hoek van Holland, zijn op dit punt goede aanbevelingen gedaan over de voorbereiding op evenementen, waar nog onvoldoende uitvoering aan gegeven is. Wij benadrukken dat het cruciaal is dat de politie grondige aandacht besteedt aan de voorbereiding op evenementen, het daadwerkelijk doordenken en doorleven van scenario’s (samen met het bevoegd gezag), het nadenken over de wijze en momenten van opschaling bij incidenten. En ook al is oefening iets heel anders dan een werkelijk incident, voor het inslijpen van gewoontes en samenwerking werpt het zijn nut af.

Driehoek en nationale politie

De gebeurtenissen in Haren laten zien dat dit soort grootschalige incidenten overal kunnen voorkomen; in stedelijk gebied en op het platteland, in grote steden en in dorpen. Daarom is het van belang dat partijen uit de driehoek, burgemeester, OM en politie, goed op elkaar ingespeeld zijn en elkaar goed kennen. Los van incidenten moet men elkaars gesprekspartner zijn, zowel op bestuurlijk (driehoeksniveau) als op ambtelijk uitvoerend niveau. Voor grote gemeenten is dat gemakkelijker dan voor kleine, maar doet aan het uitgangspunt niet af. Met de komst van nationale politie wordt het risico groter dat (de leiding van de) politie en het lokale bestuur verder van elkaar af komen te staan. Dat vraagt om bijzondere aandacht bij de verdere inrichting van de nationale politie. Het uitgangspunt zal moeten zijn dat in elke gemeente een gezagsdriehoek actief is en periodiek bij elkaar komt, zodat op momenten van crisis, ook in kleinere gemeenten, een geoefend team klaar staat. Daarnaast is het van belang dat de leiding van de tien nieuwe politie-eenheden (die natuurlijk zelf niet in alle driehoeken zitting kunnen en moeten nemen) voldoende feeling heeft met en contact houdt met hetgeen speelt in de gemeenten.

Snelrecht

Openbaar Ministerie en politie hebben een groot aantal ordeverstoorders snel voor de rechter gebracht. Zij verrichtten daarmee uitstekend werk. Maar ook hier traden de beperkingen van het supersnelrecht aan het licht. Noodzakelijke rapporten, bijv. van de Kinderbescherming, konden binnen het gegeven tijdsbestek niet tijdig en zorgvuldig geproduceerd worden, soms werden nieuwe feiten gelinkt aan personen die al voor de rechter verschenen waren. Kortom: snelrecht klinkt mooier dan het is. Nader bezien moeten worden in welke situaties snelrecht wel geschikt is en in welke niet.

Samenspel tussen overheid en burger

Burgers die zich afvroegen of ondernemers goed voorgelicht waren, of de supermarkten wel of geen bier zouden gaan verkopen of zelfs zouden sluiten, of er geen alternatief feest georganiseerd zou worden, burgers met expertise over sociale media - het levert stuk voor stuk informatie op die voor de autoriteiten van belang kan zijn en kan bijdragen aan beter overheidsbeleid. Maak gebruik van de kennis, inzet en expertise van burgers. Die ligt vaak op straat, die valt zo op te rapen. Dat geldt ook, en misschien nog wel in het bijzonder voor de expertise van jongeren. Juist nu, nu de sociale media zo’n invloed hebben in het leven van jongeren, terwijl ouderen dat maar mondjesmaat in de gaten hebben, is die expertise reuze nuttig.Daarom bepleiten wij vormen van samenspel tussen burgers en overheid. Burgers, jong en oud, die graag bereid zijn om iets te doen voor de gemeenschap, ieder op zijn of haar manier, vanuit zijn of haar eigen expertise of belangstelling, en een overheid die ontvankelijk moet zijn voor een publieke rol van burgers die zo bijdragen aan een rijker beleid en betere vormen van uitvoering.

Sociale media: monitoring en interventie

Het verdient aanbeveling om sociale media als een vast onderdeel van het dagelijks leven te monitoren, waarbij het moet gaan om het vinden van collectieve patronen die opmerkelijk zijn en mogelijk actie vereisen, niet om het stelselmatig volgen van individuen. Monitoren is geen technische kwestie, maar een inhoudelijke. Wat zich op de sociale media afspeelt, moet geduid worden, en die duiding vraagt om brede maatschappelijke kennis en inzicht. Dat vraagt om een samenspel op landelijk en lokaal niveau. Landelijke specialistische expertise, waarin de Nationale Politie een prominente rol moet spelen, moet gecombineerd worden met lokale kennis: feeling hebben met wat er leeft onder de bevolking - in Haren met wat er leeft onder de jongeren in het noorden van het land. Verbinding tussen die beide niveaus vraagt om een actieve en open houding aan beide kanten.Maar monitoren is niet genoeg, interveniëren kan een prominente rol spelen om een evenement in goede banen te leiden. Interventies op de sociale media zijn een belangrijke bron van communicatie. Autoriteiten doen er goed aan daar snel en veel ervaring mee op te doen.Verder verdient het aanbeveling om de verschillende analyseteams op het gebied van sociale media die er nu landelijk zijn, bij de NCTV (nationaal coördinator terrorisme en veiligheid), bij de politie, en bij de AIVD beter op elkaar af te stemmen. Het beeld van de commissie is dat er op verschillende plekken, onafhankelijk van elkaar, hetzelfde werk gedaan wordt.

Sociale media: diffuus onderscheid tussen publiek en privaat

Sociale media maken van alles publiek, wat eerder privaat was. Gebruikers moeten daar, in de eerste plaats door de aanbieders, beter op gewezen worden. Dat is vooral voor jongeren van belang, die de risico’s niet zo snel in de gaten hebben. Ook ouders kunnen hier een rol vervullen. Deze vervaging van publiek en privaat kan juridische gevolgen hebben. Neem het begrip “opruiing”. Wie opruiende taal in het café slaakt, doet iets anders dan wanneer hij dat in de semi-openbaarheid van de sociale media doet. Of opruiing off-line een andere betekenis heeft dan on-line, moet nog duidelijk worden. Rechterlijke uitspraken zullen ons hier de weg moeten wijzen welke consequenties dat heeft, met in het verlengde daarvan wellicht wetswijziging als resultaat.

Massamedia: introspectie en debat

Massamedia worden wel de vijfde macht genoemd. Zij houden de vinger bij het kloppende hart van de samenleving, rapporteren daarover, becommentariëren die en openbaren wat verborgen blijft. Die rol vervulden zij in Haren, maar sommige deden meer: zij werden onderdeel van het evenement, waarbij zij, omdat het om massamedia gaat, een prominente functie vervullen. Dat leidde terecht tot debat en introspectie binnen de journalistiek.Dat valt toe te juichen, en zou uitgebreid kunnen worden. De ombudsfunctie die nu bij sommige kranten bestaat, programma’s als De leugen regeert en De kunst van het maken, het zijn instrumenten om dat debat niet alleen binnen de journalistiek te voeren, maar ook in het openbaar. Zo kunnen ook deze media verantwoording afleggen over hun daden.

Alcohol

Alcohol was een vitale factor in Haren; De explosieve mix in Haren, bijlage 3 bij deelrapport Hoe Dionysos in Haren verscheen, is daar speciaal aan gewijd. Alcohol is een vitale factor bij al die uitgaanscentra waar iedere week opnieuw, op tal van plaatsen in ons land incidenten plaatsvinden, soms met verschrikkelijke consequenties. En de combinatie met drugs, waarvan aannemelijk is dat daar in 32 | CoMMISSIE ‘PROJECT X’ HARENJ-16971 Hoofdrapport-CH-19febr.indd 3228-02-13 15:40Haren ook sprake van was, maakt de combinatie des te explosiever. Wij zijn niet de eersten die hier een ernstig probleem signaleren. Talrijk zijn de rapporten en onderzoeksresultaten die laten zien wat een verwoestende uitwerking alcoholmisbruik, al dan niet in combinatie met drugs, heeft. Er zijn zeker initiatieven genomen om alcoholgebruik bij massagelegenheden tegen te gaan - geen alcohol in en rondom stadions, beperking van alcoholverkoop op Koninginnedag. Sinds 1 januari geldt bovendien de strafbaarstelling van alcoholbezit voor jongeren onder de 16. Het zijn belangrijke initiatieven, die, hoe lastig dat ook is, om stevige handhaving vragen en bij grote en risicovolle evenementen met maatwerk verder uitgewerkt moeten worden. Als een dergelijke alcoholmatiging niet optreedt, zullen rellen, al dan niet van de omvang zoals nu in Haren, op een andere plaats, in een andere constellatie, blijven voorkomen, ook als het openbaar gezag voortreffelijk optreedt.